Trong bối cảnh thuật toán và AI ngày càng chi phối cách con người tiếp nhận thông tin, một nhóm sinh viên Đại học FPT đã triển khai chiến dịch ESCAPE – Press Escape, Shape Your Mind nhằm nâng cao nhận thức về hiện tượng “Echo Chamber” (buồng vọng thông tin). Thông qua talkshow, triển lãm AR, chatbot tranh biện AI và nhiều hoạt động tương tác, dự án hướng tới việc giúp người trẻ hình thành tư duy phản biện trong môi trường số.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số phát triển mạnh, cách con người tiếp nhận và xử lý thông tin đang thay đổi rõ rệt. Sự chi phối của thuật toán khiến người dùng, đặc biệt là giới trẻ, dễ rơi vào tình trạng “Echo Chamber” (buồng vọng thông tin), khi chỉ liên tục tiếp cận những nội dung phù hợp với niềm tin sẵn có của mình.
Hệ quả là góc nhìn dần thu hẹp, khả năng kiểm chứng suy giảm và xu hướng né tránh các quan điểm đối lập ngày càng rõ. Khi kết hợp với tin giả và các nội dung do AI tạo ra, hiện tượng này có thể gây tác động lớn hơn tới nhận thức xã hội. Từ thực tế đó, chiến dịch ESCAPE – Press Escape, Shape Your Mind được triển khai nhằm nâng cao nhận thức về “Echo Chamber” và khuyến khích người trẻ hình thành tư duy phản biện trong môi trường số.
Từ vấn đề “Echo Chamber” (buồng vọng thông tin) đến hành trình nâng cao nhận thức
ESCAPE ra đời từ chính những biến động của môi trường thông tin số, nơi thuật toán “Filter Bubble” khiến người dùng dễ bị bao quanh bởi những nội dung đồng thuận với quan điểm cá nhân. Theo nhóm thực hiện, điều này không chỉ thu hẹp góc nhìn mà còn làm gia tăng nguy cơ tin giả, phân cực xã hội và khiến việc phân biệt thật – giả trở nên khó khăn hơn trong thời đại AI.
Chiến dịch do nhóm sinh viên Trường Đại học FPT thực hiện, dưới sự đồng hành của Đoàn Thanh niên nhà trường cùng đội ngũ giảng viên và cố vấn chuyên môn. Đối tượng mà dự án hướng đến là người trẻ, đặc biệt là sinh viên các ngành truyền thông, báo chí và quan hệ công chúng – nhóm thường xuyên tiếp xúc với dòng chảy thông tin số và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các nền tảng mạng xã hội.
Theo đại diện ban tổ chức, thông điệp “Press Escape, Shape Your Mind” nhấn mạnh việc người trẻ cần chủ động “thoát ra” khỏi những vòng lặp thông tin do thuật toán tạo nên, từ đó xây dựng cách tiếp cận độc lập, biết hoài nghi và kiểm chứng trước khi tin vào một nội dung nào đó.
Thoát khỏi sự chi phối của các thuật toán đề xuất thông tin trên mạng xã hội bằng tư duy phản biện
ESCAPE tập trung vào việc giúp người trẻ nhận diện dấu hiệu của “Echo Chamber”, hiểu cách các nền tảng số đề xuất nội dung dựa trên hành vi người dùng và từ đó rèn tư duy phản biện khi tiếp nhận thông tin trên mạng xã hội. Điểm đáng chú ý là chiến dịch không chỉ dừng ở việc truyền tải lý thuyết, mà cố gắng biến những khái niệm học thuật thành trải nghiệm dễ hiểu hơn.
Lấy cảm hứng từ các phím bấm quen thuộc trên bàn phím, bộ nhận diện của ESCAPE được xây dựng với hình ảnh chiếc hộp mở tung bốn phía, tượng trưng cho hành trình phá vỡ “buồng vọng thông tin”. Theo nhóm thực hiện, đây là cách hình ảnh hóa ý tưởng mở rộng góc nhìn và giành lại quyền chủ động trong môi trường số.
Đưa tư duy phản biện vào trải nghiệm thực tế
Một trong những điểm nổi bật của chiến dịch là nền tảng ESCAPE AI Debate, được xây dựng như một chatbot tranh biện AI. Công cụ này cho phép người dùng tiếp cận các lập luận đối lập, từ đó rèn luyện khả năng phản biện và hạn chế việc tiếp nhận thông tin một chiều. Cùng với đó là triển lãm tương tác ứng dụng công nghệ AR, nơi người tham gia có thể trực quan hóa cách thuật toán lọc và định hướng thông tin trong không gian số.
Bên cạnh các hoạt động công nghệ, ESCAPE còn tổ chức talkshow “Tôi tư duy nên không bị ‘AI’ thay thế”, cuộc thi tranh biện và hệ thống nội dung sáng tạo trên nền tảng số. Các hoạt động này đặt ra những câu hỏi về vai trò của AI, khả năng kiểm chứng thông tin và vị trí của tư duy độc lập trong thời đại nội dung được tạo ra ngày càng nhanh. Theo nhóm thực hiện, mục tiêu của chiến dịch không chỉ là nâng cao nhận thức, mà còn tạo ra môi trường để người trẻ trực tiếp tham gia vào quá trình nhận thức ấy, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động.
Có thể thấy, ESCAPE không chỉ là một chiến dịch truyền thông về một hiện tượng công nghệ. Dự án còn đặt ra câu hỏi dài hạn về cách người trẻ giữ được tư duy độc lập trong môi trường ngày càng bị dẫn dắt bởi thuật toán. Khi mỗi cá nhân biết đặt câu hỏi, kiểm chứng và tiếp cận đa chiều hơn, đó cũng là lúc họ có thể làm chủ công nghệ thay vì chỉ bị cuốn theo nó.
Thùy Minh.
